Als u wel eens een moderne bibliotheek bezoekt, weet u dat u gratis boeken kunt inzien en lenen. Maar als je een middeleeuwse bibliotheek binnenstapt, zie je iets vreemds: boeken vastgeketend aan de planken. Waarom werden er zulke strenge maatregelen genomen? Waren boeken echt zo aantrekkelijk voor dieven? Dit is wat de geschiedenis ons leert.
In de middeleeuwen waren boeken buitengewoon duur. Elk manuscript werd met de hand geschreven, op perkament van behandeld kalfs-, schapen- of geitenhuid. Het maken van slechts één klein volume kostte weken, zelfs maanden, werk. Voeg daar de kleurrijke verlichting met zeldzame pigmenten en goud aan toe en je hebt een voorwerp dat meer waard is dan een huis.
Vanwege hun hoge waarde waren boeken vaak het doelwit van diefstal. Klooster-, kathedraal- en universiteitsbibliotheken moesten hun kostbare collecties beschermen. Een van de meest effectieve oplossingen was om de boeken letterlijk aan de planken vast te ketenen – een praktijk die bekend staat als de ‘geketende bibliotheek’.
Het systeem was behoorlijk slim:
- Aan de kaft van het boek zat een metalen ring bevestigd.
- De ring was met een ketting verbonden aan een stang die over de plank liep.
- Het boek kon net genoeg worden verplaatst om het te lezen, maar niet genoeg om het te stelen.
- Boeken werden met de rug naar binnen in de kast gezet, om te voorkomen dat ze in de knoop raakten en om ze er gemakkelijker bij te kunnen pakken.
Sommige van deze aaneengeschakelde bibliotheken bestaan nog steeds. In de kathedraalbibliotheek van Hereford in Engeland worden de boeken nog steeds op dezelfde manier tentoongesteld als 500 jaar geleden. Ook in de Malatestiana-bibliotheek in Italië is het originele kettingsysteem uit de 15e eeuw bewaard gebleven.
Met de uitvinding van de drukpers in de 15e eeuw werden boeken goedkoper en breder verkrijgbaar. In de 18e eeuw waren kettingen niet langer nodig en begonnen bibliotheken bezoekers vrijelijk boeken te laten hanteren.
Tegenwoordig zijn zeldzame edities weliswaar nog steeds goed beschermd, maar de meeste kennis is met slechts één klik te raadplegen. Laten we beseffen hoe ver we al zijn gekomen, en terugdenken aan een tijd waarin leren echt goud waard was.
